Ցեղասպանությունը ոչ միայն ֆիզիկական ոչնչացման փորձ էր, այլ նաև մարդկային ճակատագրերի կործանում՝ մարդկանց զրկելով տունից, ընտանիքից և արժանապատիվ կյանքից։ Գաղթական դարձած հայությունը կանգնեց գոյատևման ամենադժվար պայմանների առջև, որտեղ նույնիսկ ամենահասարակ կարիքները դարձել էին անհասանելի շքեղություն։ Այդ ծանր պայմաններում մարդկանց առօրյան լցված էր զրկանքներով, անորոշությամբ և գոյության մշտական պայքարով։
Մարդը կարող է հաղթահարել կյանքի ամենածանր մարտահրավերները միայն այն դեպքում, երբ ունի դիմացկունություն, ներքին ուժ և պատրաստակամություն աջակցելու ուրիշներին։
Գուրգեն Մահարիի «Էջմիածնում» հատվածում և այն ժամանակվա Հայաստանի ընդհանուր իրավիճակում պատկերված են նույն իրականության տարբեր կողմերը՝ գաղթականության ծանր ու նվաստացուցիչ վիճակը։ Երկու դեպքում էլ մարդիկ զրկված էին տարրական պայմաններից․ Մահարիի նկարագրած շոգը, փոշին ու կեղտոտությունը համապատասխանում են այն իրականությանը, որտեղ հազարավոր մարդիկ ապրում էին սովի, անտուն լինելու և նվազագույն սննդով գոյատևելու պայմաններում։ Գրական հատվածում ավելի հուզական կերպով երևում է այդ իրավիճակի ազդեցությունը մարդու վրա․ երեխաները կորցնում են իրենց հագուստը և արժանապատվության զգացումը, սակայն նույն պահին ձևավորվում է փոխօգնություն՝ Կուշոյի և Գուրգենի հարաբերության մեջ։ Նույն երևույթը նկատվում է նաև Հայաստանի կյանքում, որտեղ, չնայած ծանր դրությանը, փորձում էին օգնել գաղթականներին և հատկապես որբ երեխաներին՝ կազմակերպելով նրանց խնամքը։ Այսպիսով, թե՛ գրական պատկերումը, թե՛ իրական վիճակը ցույց են տալիս ոչ միայն ծանր պայմանները, այլ նաև այն, որ մարդիկ նույնիսկ այդ իրավիճակում փորձում էին աջակցել միմյանց և շարունակել պայքարը։
Այսպիսով, գաղթական դարձած հայությունը հայտնվել էր ծայրահեղ ծանր և անտանելի պայմաններում, սակայն կարողացավ գոյատևել և պահպանել իր ինքնությունը։ Այս օրինակները ապացուցում են, որ կյանքի մարտահրավերները հաղթահարելու համար անհրաժեշտ են ոչ միայն ֆիզիկական դիմացկունություն, այլև բարոյական ուժ և մարդասիրական վերաբերմունք։ Միայն այդ հատկանիշների շնորհիվ մարդը կարող է հաղթահարել անգամ ամենածանր փորձությունները և պահպանել իր մարդկային արժանապատվությունը։
